Polska od kilku lat należy do najszybciej rozwijających się rynków fotowoltaiki w Europie. Moc zainstalowana w instalacjach słonecznych wzrosła wielokrotnie, a odnawialne źródła energii coraz częściej odpowiadają za znaczącą część krajowej produkcji energii elektrycznej.
Paradoksalnie właśnie ten sukces ujawnia dziś jedno z największych wyzwań transformacji energetycznej – krajowy system elektroenergetyczny nie zawsze jest w stanie wykorzystać całą wyprodukowaną energię. Coraz częściej operator musi ograniczać pracę farm fotowoltaicznych i wiatrowych, aby utrzymać stabilność sieci. Eksperci podkreślają, że problemem nie są same OZE, lecz tempo rozwoju infrastruktury, magazynów energii oraz źródeł stabilizujących system.
Dlaczego farmy fotowoltaiczne są wyłączane?
W słoneczne dni, szczególnie wiosną i latem, produkcja energii z fotowoltaiki osiąga bardzo wysokie poziomy. Jeżeli w tym samym czasie zapotrzebowanie na energię jest niewielkie, a możliwości eksportu lub magazynowania ograniczone, operator systemu przesyłowego musi ograniczyć produkcję części źródeł.
Energetycy określają takie działania mianem nierynkowego redysponowania. Oznacza to, że decyzja o ograniczeniu pracy elektrowni nie wynika z cen energii na rynku, lecz z konieczności zapewnienia bezpiecznej pracy Krajowego Systemu Elektroenergetycznego.
To rozwiązanie stosowane jest w wielu krajach rozwijających odnawialne źródła energii i ma zapobiegać przeciążeniom sieci oraz utracie stabilności systemu.
Liczby pokazują skalę problemu
Zdaniem prof. Zbigniewa Hanzelki z Akademii Górniczo-Hutniczej skala niewykorzystanej energii szybko rośnie.
W 2024 roku w wyniku ograniczeń pracy źródeł odnawialnych Polska utraciła ponad 700 GWh energii elektrycznej. Rok później było to już około 1,4 TWh, czyli dwukrotnie więcej. To ilość energii odpowiadająca ponad dwóm dobom zużycia energii elektrycznej w całym kraju lub kilku miesiącom zapotrzebowania dużego miasta wielkości Krakowa.
Jednocześnie należy pamiętać, że dane te dotyczą przede wszystkim dużych instalacji objętych działaniami operatora. Skala niewykorzystanej energii w mikroinstalacjach prosumenckich jest znacznie trudniejsza do oszacowania.
Magazyny energii nie rozwiążą wszystkiego
W debacie publicznej często pojawia się argument, że problem nadwyżek energii można rozwiązać dzięki magazynom energii. W praktyce sytuacja jest znacznie bardziej złożona.
Jak wskazuje prof. Hanzelka, zmagazynowanie zaledwie 20 proc. dobowego zapotrzebowania Polski wymagałoby budowy około 50 elektrowni szczytowo-pompowych klasy Porąbka-Żar lub ponad 130 magazynów bateryjnych o parametrach planowanego magazynu w Żarnowcu. Obecnie taka skala inwestycji pozostaje poza zasięgiem technologicznym i ekonomicznym.
Nie oznacza to jednak, że magazyny nie są potrzebne. Wręcz przeciwnie – eksperci wskazują, że powinny rozwijać się zarówno duże magazyny systemowe, jak i mniejsze instalacje przy farmach OZE oraz u prosumentów. Nie zastąpią one jednak innych elementów infrastruktury.
System potrzebuje elastyczności
Rosnący udział energii słonecznej i wiatrowej oznacza, że coraz większego znaczenia nabiera zdolność systemu do szybkiego reagowania na zmiany produkcji.
Największe wyzwania pojawiają się wieczorem, gdy produkcja z fotowoltaiki gwałtownie spada, a zapotrzebowanie na energię rośnie. W krótkim czasie konieczne jest uruchomienie innych źródeł, które zapewnią odpowiednią moc dla odbiorców.
Dlatego transformacja energetyczna nie może opierać się wyłącznie na budowie nowych farm fotowoltaicznych i wiatrowych. Równolegle muszą rozwijać się:
- sieci przesyłowe i dystrybucyjne,
- magazyny energii,
- elektrownie szczytowo-pompowe,
- źródła dyspozycyjne,
- usługi elastyczności i zarządzania popytem.
Czy Polska ma za dużo fotowoltaiki?
To pytanie coraz częściej pojawia się w debacie publicznej, jednak odpowiedź nie jest jednoznaczna.
Prof. Hanzelka uważa, że obecny system osiąga granice swojej wydolności technicznej i dalszy rozwój fotowoltaiki bez rozbudowy infrastruktury może pogłębiać problemy z bilansowaniem systemu. Zwraca uwagę, że plany zakładają dalszy wzrost mocy zainstalowanej, co wymaga znacznie szybszych inwestycji w sieci oraz źródła stabilizujące.
Jednocześnie wielu ekspertów podkreśla, że ograniczenia pracy instalacji odnawialnych są zjawiskiem obserwowanym również w Niemczech, Holandii czy Danii. Nie świadczą więc o porażce transformacji energetycznej, lecz o konieczności modernizacji systemu elektroenergetycznego.
Nie tylko OZE, ale cały miks energetyczny
Jednym z głównych wniosków płynących z dyskusji o przyszłości energetyki jest potrzeba budowy zróżnicowanego miksu energetycznego.
Obok odnawialnych źródeł energii potrzebne będą również:
- energetyka jądrowa,
- wysokosprawne jednostki gazowe,
- biogazownie,
- instalacje wykorzystujące biometan,
- magazyny energii,
- nowoczesne sieci elektroenergetyczne.
To właśnie połączenie różnych technologii ma zapewnić bezpieczeństwo dostaw energii przy jednoczesnym ograniczaniu emisji.
Koszty systemowe stają się równie ważne jak cena energii
Prof. Hanzelka zwraca uwagę, że przy ocenie różnych technologii energetycznych nie należy analizować wyłącznie kosztów produkcji energii. Coraz większe znaczenie mają również koszty rozbudowy sieci, bilansowania systemu, magazynowania oraz utrzymywania rezerw mocy.
To właśnie te elementy coraz częściej decydują o całkowitym koszcie funkcjonowania systemu elektroenergetycznego i będą jednym z najważniejszych wyzwań dla Polski w kolejnych kilkunastu latach.
Transformacja wymaga pragmatyzmu
Rosnąca liczba wyłączeń farm fotowoltaicznych nie oznacza, że odnawialne źródła energii są błędnym kierunkiem rozwoju. Pokazuje natomiast, że transformacja energetyczna nie może polegać wyłącznie na szybkim przyłączaniu nowych źródeł wytwórczych.
Równie ważne stają się inwestycje w sieci, magazyny energii, źródła dyspozycyjne oraz technologie zwiększające elastyczność systemu. Bez ich równoległego rozwoju nawet najtańsza energia produkowana z wiatru czy słońca nie będzie mogła zostać w pełni wykorzystana.
Źródła: Wywiad PAP z prof. Zbigniewem Hanzelką (AGH), Polskie Sieci Elektroenergetyczne (PSE), Krajowy Plan w dziedzinie Energii i Klimatu (KPEiK), Międzynarodowa Agencja Energetyczna (IEA), Urząd Regulacji Energetyki (URE).
