Przez dekady bezpieczeństwo energetyczne kojarzyło się przede wszystkim z dostępem do ropy i gazu. Dziś Międzynarodowa Agencja Energetyczna (IEA) ostrzega, że największe ryzyko przenosi się do zupełnie innego obszaru – łańcuchów dostaw surowców krytycznych. To właśnie od nich zależy produkcja baterii, turbin wiatrowych, sieci elektroenergetycznych, centrów danych, półprzewodników i nowoczesnej elektroniki. Problem polega na tym, że światowa produkcja i przetwarzanie wielu z tych surowców pozostają skoncentrowane w zaledwie kilku krajach.
Nowy raport Global Critical Minerals Outlook 2026 pokazuje, że zagrożeniem nie jest dziś brak litu czy metali ziem rzadkich, lecz nadmierna koncentracja ich przetwarzania. Chiny odpowiadają za dominującą część światowych zdolności rafinacji wielu strategicznych minerałów, a wprowadzane ograniczenia eksportowe dotyczące metali ziem rzadkich pokazały, jak szybko napięcia geopolityczne mogą przełożyć się na funkcjonowanie całych gałęzi przemysłu. Według IEA pełne wdrożenie chińskich ograniczeń mogłoby zagrozić produkcji przemysłowej poza Chinami o wartości nawet 6,5 bln dolarów rocznie.
To zmienia sposób myślenia o transformacji energetycznej. Jeszcze kilka lat temu głównym wyzwaniem było zwiększenie mocy odnawialnych źródeł energii. Obecnie równie ważne staje się zabezpieczenie dostaw materiałów niezbędnych do ich budowy. Bez miedzi trudno rozbudowywać sieci elektroenergetyczne. Bez grafitu, niklu czy litu nie powstaną baterie. Bez metali ziem rzadkich nie będzie nowoczesnych generatorów wiatrowych ani silników samochodów elektrycznych.
IEA zwraca uwagę, że odpowiedzią nie powinno być wyłącznie otwieranie nowych kopalń. Równie istotne są inwestycje w rafinację, recykling, rozwój nowych technologii przetwarzania oraz dywersyfikację dostaw. Agencja wskazuje również na potrzebę budowy strategicznych zapasów wybranych surowców oraz bliższej współpracy państw w zakresie bezpieczeństwa dostaw – podobnie jak po kryzysie naftowym z lat 70. XX wieku.
Dla Europy oznacza to konieczność przyspieszenia budowy własnego ekosystemu przemysłowego. Coraz większego znaczenia nabierają projekty wydobywcze w krajach sojuszniczych, inwestycje w zakłady przetwarzania, rozwój gospodarki o obiegu zamkniętym oraz odzysk surowców z zużytych baterii i urządzeń elektronicznych. Nie chodzi już wyłącznie o realizację celów klimatycznych, ale o ograniczenie zależności od pojedynczych kierunków importu.
Z perspektywy Polski wnioski są równie istotne. Transformacja energetyczna będzie wymagała ogromnych ilości kabli, transformatorów, magazynów energii i infrastruktury sieciowej. Oznacza to rosnące zapotrzebowanie na miedź, aluminium i inne materiały krytyczne. W tej sytuacji bezpieczeństwo energetyczne coraz częściej będzie oceniane nie przez liczbę terminali LNG czy magazynów gazu, lecz przez odporność całego łańcucha dostaw – od kopalni i rafinerii po zakłady produkcyjne oraz recykling.
Raport IEA przypomina, że transformacja energetyczna nie eliminuje ryzyk geopolitycznych. Zmienia jedynie ich charakter. W nadchodzących latach przewagę będą budować te państwa, które zabezpieczą nie tylko dostęp do energii, ale również do surowców niezbędnych do jej wytwarzania i magazynowania.
Źródła: IEA, med
